Sa hagdanan kong aklat

SA HAGDANAN KONG AKLAT

sa aking pagbabasa

ako'y nakapupunta

sa bansang iba't iba

kahalubilo'y masa

taos pasasalamat

sa hagdanan kong aklat

pagkat nadadalumat

mga paksang nagkalat

tara, kaibigan ko

galugarin ang mundo

tara, maglakbay tayo

at magbasa ng libro

salamat sa hagdanan

kong aklat, sambayanan

ay ating bahaginan

ng tamong karunungan

- gregoriovbituinjr.

02.06.2025

* litrato mula sa google

Ang nawawalang taludtod sa tulang "Engkantado" ni Jose Corazon de Jesus

ANG NAWAWALANG TALUDTOD SA TULANG "ENGKANTADO" NI JOSE CORAZON DE JESUS

Maikling sanaysay ni Gregorio V. Bituin Jr.

Nitong isyu ng Liwayway, Nobyembre 2024, pahina 96, ay muling nalathala ang tulang "Enkantado" ni Jose Corazon de Jesus, na kilala ring Huseng Batute, ang unang hari ng Balagtasan. Unang nalathala iyon sa Liwayway noong Hulyo 14, 1923, isandaan at isang taon na ang nakararaan.

Agad ko namang hinanap ang dalawa kong edisyon ng aklat na "Jose Corazon de Jesus: Mga Piling Tula" sa pagbabakasakaling bagong saliksik iyon na wala sa nasabing aklat. Subalit naroon sa dalawang edisyon ang nasabing tula. Ang pamagat ay "Engkantado" na may g.

Ang nasabing tula'y nasa pahina 24-25 ng unang edisyon ng aklat, na unang nilathala ng Aklat Balagtasyano noong 1984 at muling nilathala ng De La Salle University Press noong 1995. Ang unang bersyon ay may 131 tula.

Nasa pahina 64-65 naman ng "Binagong Edisyon" ang nasabing tula, na inilathala naman ng San Anselmo Press nitong 2022. Naglalaman iyon ng 112 tula. Nasulat ko na sa isa pang artikulo na nabawasan ng labingsiyam na tula ang edisyong ito ng aklat.

Si Huseng Batute ay batikan na sa pagsusulat ng tulang may sukat at tugma. Subalit sa pagsusuri sa nasabing tula, kapuna-puna na nawala ang isang taludtod sa dalawang aklat na nilathala ng editor na si Virgilio Almario. Kaya mapapansing pito ang taludtod sa unang saknong habang walong taludtod naman sa ikalawa hanggang ikalimang saknong.

Nakita natin ang nawawalang isang taludtod sa magasing Liwayway sa isyung Nobyembre 2024. Kaya sumakto nang tigwawalong taludtod ang limang saknong. Ang unang dalawang taludtod ay tigaanim na pantig habang ang ikatlo hanggang ikawalong saknong ay tiglalabindalawahing pantig.

Sa orihinal ay walang bilang ng taludtod na naka-Roman numeral, habang sa Liwayway ay mayroon. Dagdag pa, mukhang naghalo ang nawawalang taludtod sa isa pa, na nasa unang saknong. Sa aklat ni Almario ay ganito:

May mga pakpak pa't nangagkikisapan

Habang sa muling inilathala ng Liwayway:

May mga pakpak pa't nangagsasayawan,

May tungkod na gintong nangagkikisapan

Bakit kaya nakaligtaan ni Ginoong Almario na sipiin ang taludtod na nawawala? O iyon ay dahil sa pagkapagod at pagmamadali? 1984 pa iyon unang nalathala. At naulit muli iyon sa ikalawang edisyon ng aklat nitong 2022. Sana'y maitama na ito sa ikatlong edisyon.

Gayunman, maraming salamat sa Liwayway at natagpuan ang nawawalang taludtod.

Dagdag pa, ang salitang "nangagkikisapan" sa unang edisyon at sa Liwayway ay naging "nangagkikislapan" sa ikalawang edisyon ng aklat. Iba ang kisap sa kislap. Alin ang tama, o alin ang ginamit ni de Jesus?

Isa pa, ang salitang "tiktik" sa ikatlong saknong, ikaapat na taludtod, sa dalawang aklat ni Almario, ay "titik" naman ang nakasulat sa muling lathala ng Liwayway. Batid natin iba ang "tiktik" na maaaring mangahulugang uri ng ibon na ang huni umano'y nagbabadyang may aswang sa paligid, o pagkaubos hanggang sa huling patak, o kaya'y espiya (mula sa UP Diksiyonaryong Filipino, 1253). Ang "titik" naman ay letra. Alin ang ginamit ni de Jesus?

Maliit na isyu na lamang ang mga typo error, kung meron nga. Tulad ng salitang "nar'on" sa ikalimang saknong, ikaapat na taludtod sa dalawang aklat ni Almario, ay naging "naron" sa Liwayway. Pati ang salitang "k'weba" sa aklat ni Almario ay naging kueba sa Liwayway sa gayong saknong din. Typo error ba kaya iwinasto ni Almario? At pinanatili ba ng Liwayway kung paano iyon nalathala noon, o kung paano isinulat ni de Jesus?

Halina't basahin natin ang buong tula, habang ang nasa panaklong ang nawawalang taludtod, na natagpuan natin sa Liwayway:

ENGKANTADO

ni Jose Corazon de Jesus

Ang plautang kristal

Ay aking hinipan

At ang mga ada ay nangaglapitan

May mga pakpak pa't (nangagsasayawan,

May tungkod na gintong) nangagkikisapan;

Sa adang dumating sa aking harapan,

Na nagsisipanggaling sa kung saan-saan,

Ang di ko nakita'y tanging ikaw lamang!

Ang nakar kong singsing

Ay aking sinaling

At ang mga nimpa ay nangagsirating,

May mga koronang liryo, rosa't hasmin,

Sapot ng gagamba ang damit na angkin.

Sa nimpang dumalo't bumati sa akin,

Tanging ikaw lamang ang di ko napansin,

Diwatang nagtago sa aking paningin.

Sa lungkot ko'y agad

Na kita'y hinanap!

Sandalyas kong gintong sa dulo'y may pakpak

At isinuot ko nang ako'y ilipad...

Aking kinabayo ang hanging habagat

At ginawang tiktik ang lintik at kidlat.

Natawid ko naman ang lawak ng dagat

At aking narating ang pusod ng gubat.

Ang espadang apoy

Ay tangan ko noon:

At tinataga ko ang buong maghapon,

At hinahawi ko ang bagyo't daluyong.

Hinukay ang lupa, wala ka rin doon,

Biniyak ang langit, di ka rin natunton.

Wala kahit saan, saanman magtanong,

Ikaw kaya giliw ay saan naroon?

Subalit sa isang

Madilim na kueba

Ng bruha't demonyong nagsasayawan pa,

Nar'on ka, may gapos... Sa apoy, nar'on ka!

Ang singsing ko'y biglang kiniskis pagdaka't

Ang buong impierno sa sangkisapmata

Ay naging palasyong rubi't esmeralda,

Niyakap mo ako at hinagkan kita.

02.05.2025

Ang sinumang bayani'y nagsimulang aktibista

ANG SINUMANG BAYANI'Y NAGSIMULANG AKTIBISTA

ang sinumang bayani'y nagsimulang aktibista

ipinaglaban ang kagalingan ng mamamayan

laban sa naghaharing burgesya't oligarkiya

ipinaglaban ang hustisya't paglaya ng bayan

di sila oo lang ng oo't tanggap ang tiwali

nais nilang maitama ang kalagayang mali

bawat pagpapasya nila'y pagbabakasakali

upang mabago lang ang sistemang nakamumuhi

kaapihan ng bayan ay nilarawan sa Noli

at Fili kaya namulat ni Rizal ang marami

dahil doon inakusahan siyang nagrebelde

sa Espanya, binaril sa Bagumbayan, bayani

pinangunahan ni Bonifacio ang Katipunan

at naitatag ang bansa nang sedula'y pinunit

na simula ng himagsikan tungong kalayaan

subalit siya'y pinaslang pati kanyang kapatid

ang misyon niya'y itinuloy ni Macario Sakay

kapanalig ng Katipunan, talagang mahusay

sumuko sa Kano para sa Asembliyang pakay

kasama si Lucio De Vega, sila ay binitay

si Jose Abad Santos, ayon sa kwento ng anak

ay naging tapat sa bayan, pinugutan ng Hapon

kayrami pang lumaban, gamit ma'y pluma o itak

aktibista silang paglaya ng bayan ang misyon

taospusong pagpupugay sa bawat aktibista

na lumaban sa pang-aapi't pagsasamantala

kumikilos upang itayo'y pantay na sistema

isang lipunang manggagawa, gobyerno ng masa

- gregoriovbituinjr.

02.05.2025

Panaginip at alalahanin

PANAGINIP AT ALALAHANIN

madaling araw, madilim pa ang paligid

anong lamig na amihan ang inihatid

nagising sa gunitang di mapatid-patid

sa mata animo'y may luhang nangingilid

tila nalunod sa dagat, habol hininga

bunga ba iyon ng panaginip kanina

o iyon ay suliraning nasa dibdib na

habang sa isip may pag-asang nababasa

madaling araw, nais ko muling lumipad

na sa lupa mga paa'y di sumasayad

tawirin ang bundok o saanman mapadpad

habang natatanaw ang iba't ibang pugad

tahimik, dumaang awto lang ang maingay

bagamat dama sa puso ang dusa't lumbay

tanging nagagawa pa'y ang magnilay-nilay

at sa pagkatha ng kwento'y magpakahusay

- gregoriovbituinjr.

02.04.2025

Katha lang ng katha

KATHA LANG NG KATHA

katha lang ng katha

ang abang makata

anuman ang paksa

kanyang itutula

sulat lang ng sulat

ang makatang mulat

anuman ang ulat

na sumasambulat

isinasatitik

ang anumang hibik

gamit ang panitik

kahit walang imik

pag may masasabi

araw man o gabi

kakathang maigi

yaong nalilimi

pluma'y gagamitin

upang bumanat din

trapo'y kastiguhin

kuhila'y lupigin

- gregoriovbituinjr.

01.20.2025

Pagbabasa ng kwentong OFW

PAGBABASA NG KWENTONG OFW

sabik din akong magbasa ng mga kwento

hinggil sa tunay na buhay, dukha, obrero

lalo na't aklat hinggil sa OFW

na minsan na ring sa Japan naranasan ko

nag-anim na buwan ako sa Hanamaki

na isang lungsod sa probinsya ng Iwate

alaala yaong sa buhay ko'y sakbibi

bago pa sa lansangan ay makapagrali

bagamat nakarating din ng ibang bayan

sa Thailand, Burma, at bumalik muling Thailand

bagamat sa Guangzhou, Tsina ay nilapagan

sa Pransya'y higit sambuwang Climate Walk naman

nais kong OFW'y kapanayamin

obrero sa piketlayn ay makausap din

upang maging bahagi ng aking sulatin

at maging paksa sa nobelang susulatin

- gregoriovbituinjr.

01.15.2025

Pagbabasa sa gabi

PAGBABASA SA GABI

madalas sa gabi ako nagbabasa

pag buong paligid ay natutulog na

napakatahimik

maliban sa hilik

aklat yaong tangan habang nag-iisa

sa ibang lupalop ako naglalakbay

sa ibang daigdig ako nabubuhay

habang naririnig

ang mga kuliglig

sa ibang lupain ako'y nagninilay

bukas pagkagising, babalik sa mundo

at pakikibaka'y punong-puno rito

mahal ang bilihin

nagmumura ka rin

namamayagpag pa'y gahaman at trapo

nagbabasa ako hanggang hatinggabi

at inuunawa ang tagong mensahe

may planong kumatha

ng kwento't pabula

pag biglang inantok, tutulog na dine

- gregoriovbituinjr.

01.11.2025